Jak bezpiecznie przenieść osobę z łóżka na wózek?

Bezpieczny transfer osoby z łóżka na wózek wymaga oceny jej sprawności, przygotowania przestrzeni, zablokowania łóżka i wózka oraz zastosowania techniki dopasowanej do możliwości chorego. Transfer wykonywany przez jednego opiekuna jest możliwy tylko wtedy, gdy pacjent rozumie polecenia, utrzymuje pozycję siedzącą i potrafi przynajmniej częściowo obciążyć nogi. Jeżeli chory nie kontroluje tułowia, nie może stanąć albo nagle traci siłę, potrzebna jest pomoc drugiej osoby lub urządzenie transferowe.

Przenoszenie pacjenta nie powinno polegać na siłowym podnoszeniu całego ciężaru jego ciała. Takie działanie może zakończyć się upadkiem chorego, urazem barku, uszkodzeniem skóry albo przeciążeniem kręgosłupa opiekuna. Bezpieczny transfer przypomina kontrolowaną zmianę pozycji: pacjent wykonuje tyle ruchu, ile może, a opiekun stabilizuje go i prowadzi zgodnie z wcześniej ustalonym schematem.

Kiedy można przenieść chorego z łóżka na wózek?

Transfer z pomocą jednego opiekuna można rozważyć, jeżeli chory potrafi usiąść na brzegu łóżka, utrzymać tułów bez gwałtownego przechylania się, postawić stopy na podłodze i częściowo przenieść na nie ciężar ciała. Ważna jest również możliwość współpracy: pacjent powinien rozumieć krótkie polecenia, reagować na komunikaty i sygnalizować ból, zawroty głowy albo osłabienie. Sama deklaracja „dam radę” nie wystarcza – sprawność może zmieniać się z dnia na dzień pod wpływem zmęczenia, infekcji, leków czy odwodnienia.

Przed każdym transferem należy więc ocenić aktualny stan chorego. Szczególną ostrożność trzeba zachować po długim okresie unieruchomienia, ponieważ osłabienie kończyn może pojawić się szybciej, niż sugeruje wygląd pacjenta. Przyczyny i pierwsze objawy utraty siły mięśniowej opisaliśmy tutaj. Jeżeli chory nie potrafi unieść pośladków, utrzymać głowy i tułowia albo jego kolana zapadają się przy próbie wstawania, nie należy wykonywać klasycznego transferu obrotowego bez fachowej pomocy.

Kiedy nie wolno wykonywać transferu samodzielnie?

Samodzielną próbę należy przerwać, jeśli pacjent zgłasza silny lub nagły ból, duszność, ból w klatce piersiowej, zaburzenia widzenia, znaczne zawroty głowy albo uczucie omdlewania. Przeciwwskazaniem może być również świeży uraz, zakaz obciążania kończyny, niestabilne złamanie, niedawna operacja, niezabezpieczony dren, cewnik lub wkłucie, a także pobudzenie i brak możliwości współpracy. W takich sytuacjach sposób przemieszczania chorego powinien określić lekarz, pielęgniarka lub fizjoterapeuta.

Pomoc drugiej osoby lub podnośnika jest konieczna również wtedy, gdy opiekun nie jest w stanie bezpiecznie kontrolować ciężaru pacjenta. Różnica masy ciała między chorym a opiekunem ma znaczenie, ale jeszcze ważniejsza jest przewidywalność ruchu. Lekki pacjent, który nagle traci napięcie mięśniowe, może być trudniejszy do zabezpieczenia niż cięższa osoba potrafiąca aktywnie współpracować. Nie warto testować swoich możliwości podczas transferu – pierwszy instruktaż najlepiej przeprowadzić z fizjoterapeutą w rzeczywistych warunkach domowych.

Jak przygotować pokój do bezpiecznego transferu?

Najpierw należy usunąć z trasy wszystkie przedmioty mogące spowodować potknięcie: dywaniki, przewody, kapcie, stoliki, podnóżki i pozostawione na podłodze akcesoria. Podłoże powinno być suche, równe i dobrze oświetlone. Pacjent powinien mieć stabilne, dopasowane obuwie z antypoślizgową podeszwą. Luźne skarpety, wsuwane kapcie i śliskie panele tworzą wyjątkowo niebezpieczne połączenie – zwłaszcza gdy chory stawia pierwsze kroki po kilku dniach leżenia.

Wokół łóżka musi pozostać wystarczająco dużo miejsca, aby opiekun mógł ustawić stopy, ugiąć kolana i obrócić się razem z pacjentem. Nie należy wciskać wózka pomiędzy łóżko a ścianę ani wykonywać transferu ponad wystającym podnóżkiem. Telefon warto mieć w zasięgu ręki, ale nie w kieszeni, o którą może zahaczyć pacjent. Wszystkie potrzebne elementy – wózek, pas transferowy czy obuwie – przygotowuje się przed posadzeniem chorego, a nie wtedy, gdy pacjent już czeka na brzegu łóżka.

Jak ustawić łóżko i wózek?

Łóżko należy ustawić na takiej wysokości, aby po posadzeniu pacjenta jego stopy stabilnie opierały się o podłogę, a kolana znajdowały się w pozycji umożliwiającej rozpoczęcie wstawania. Zbyt wysokie łóżko pozostawia nogi chorego bez podparcia, natomiast zbyt niskie wymusza głęboki siad i utrudnia wyprostowanie bioder oraz kolan. Regulacja wysokości chroni także kręgosłup opiekuna. Sposób korzystania z elektrycznej regulacji łóżka opisaliśmy tutaj.

Wózek ustawia się możliwie blisko łóżka, równolegle lub pod niewielkim kątem, zależnie od techniki zaleconej pacjentowi. Zazwyczaj transfer kieruje się w stronę silniejszej kończyny, ale po udarze, operacji, amputacji albo przy obecności drenów kierunek powinien ustalić specjalista. Oba hamulce wózka muszą być włączone, a podnóżki odsunięte lub odchylone. Należy również zablokować kółka łóżka – zasady działania blokady przedstawiamy tutaj.

Jak bezpiecznie posadzić osobę na brzegu łóżka?

Przejście z leżenia do siadu powinno odbywać się etapami. Najpierw unosi się zagłówek, o ile stan pacjenta i konstrukcja łóżka na to pozwalają. Następnie chory obraca się na bok skierowany w stronę krawędzi, przesuwa nogi poza materac i jednocześnie podpiera się ręką, unosząc tułów. Opiekun może prowadzić ruch, podtrzymując okolice łopatki, miednicy i nóg, ale nie powinien gwałtownie ciągnąć pacjenta za nadgarstki, ramiona ani szyję. Prawidłową zmianę ułożenia osoby leżącej opisaliśmy szerzej tutaj.

Po posadzeniu nie należy natychmiast rozpoczynać wstawania. Chory powinien przez chwilę pozostać na brzegu łóżka ze stopami opartymi o podłogę. W tym czasie trzeba obserwować kolor skóry, sposób oddychania, kontakt słowny oraz stabilność tułowia. Zawroty głowy po zmianie pozycji mogą wynikać ze spadku ciśnienia i nie powinny być ignorowane. Jeżeli objawy nie ustępują, nasilają się albo pojawia się uczucie omdlewania, pacjenta należy ponownie bezpiecznie położyć i skonsultować sytuację z personelem medycznym.

Jak wykonać transfer z łóżka na wózek?

Przed rozpoczęciem opiekun powinien wyjaśnić choremu cały ruch prostymi słowami: „przesuwamy się do brzegu”, „stopy na podłodze”, „na trzy wstajemy”, „obracamy się w stronę wózka”. Pacjent nie może być zaskakiwany nagłym pociągnięciem. Jeżeli korzysta się z pasa transferowego, musi on być prawidłowo dopasowany i używany zgodnie z instruktażem specjalisty. Pas ułatwia kontrolowanie tułowia, ale nie służy do podnoszenia chorego jak bagażu.

Podczas wstawania opiekun ustawia się blisko pacjenta, stabilnie rozstawia stopy, ugina biodra i kolana oraz utrzymuje możliwie neutralne położenie kręgosłupa. Chory, jeśli może, odpycha się rękami od materaca lub przewidzianego do tego uchwytu. Po wspólnym odliczeniu następuje wyprost do pozycji umożliwiającej obrót. Opiekun i pacjent wykonują kilka małych kroków w stronę wózka – bez skręcania tułowia przy nieruchomych stopach. Gdy tylna część nóg chorego dotknie siedziska, pacjent sięga do podłokietników, a następnie powoli zgina biodra i kolana. Opiekun kontroluje zejście, aż pośladki znajdą się stabilnie na siedzisku.

Jaką rolę odgrywają barierki łóżka?

Barierki pomagają zabezpieczyć osobę leżącą i mogą ułatwiać niektórym pacjentom samodzielną zmianę pozycji. Podczas przygotowania do transferu barierkę od strony wózka opuszcza się dopiero wtedy, gdy przestrzeń jest przygotowana, łóżko pozostaje zablokowane, a opiekun kontroluje chorego. Barierka znajdująca się po przeciwnej stronie może pozostać podniesiona jako zabezpieczenie przed cofnięciem się lub upadkiem na drugą stronę łóżka.

Nie wolno opierać ciężaru pacjenta na niedomkniętej barierce ani używać jej w sposób niezgodny z przeznaczeniem. Przed transferem trzeba sprawdzić, czy mechanizm działa płynnie i nie ma luzów. Jeżeli pacjent samodzielnie korzysta z barierki jako punktu podparcia, taką metodę powinien wcześniej zaakceptować fizjoterapeuta. Instrukcję opuszczania i blokowania barierek można znaleźć tutaj.

Jak chronić kręgosłup opiekuna?

Największym błędem jest pochylanie się nad pacjentem na prostych nogach i próba uniesienia go siłą mięśni pleców oraz ramion. Im dalej ciężar chorego znajduje się od ciała opiekuna, tym większe przeciążenie kręgosłupa. Dlatego należy podejść blisko, ustawić stopy w kierunku planowanego ruchu, ugiąć biodra i kolana, a następnie przenosić ciężar między nogami. Obrót wykonuje się przez przestawienie stóp, nie przez gwałtowne skręcenie tułowia.

Pacjent nie powinien obejmować opiekuna za szyję ani zawieszać całego ciężaru na jego barkach. Takie ustawienie odbiera opiekunowi równowagę i może doprowadzić do jednoczesnego upadku dwóch osób. Bezpieczny transfer nie jest pokazem siły. Jeśli do jego wykonania trzeba szarpać, podnosić chorego z głębokiego skłonu albo wstrzymywać oddech z wysiłku, oznacza to, że potrzebna jest inna technika, druga osoba lub sprzęt pomocniczy.

Jakich błędów należy unikać?

Do najczęstszych błędów należą: niezablokowanie wózka, pozostawienie podnóżków na drodze, śliska podłoga, transfer w samych skarpetach, ustawienie wózka zbyt daleko od łóżka i rozpoczęcie ruchu bez uprzedzenia chorego. Niebezpieczne jest również chwytanie pacjenta pod pachy. Taki uchwyt nie zapewnia dobrej kontroli nad miednicą, a przy osłabieniu, bólu lub niedowładzie może dodatkowo uszkodzić bark.

Problemem bywa również nadmierna pomoc. Jeżeli opiekun wykonuje za pacjenta każdy ruch, chory przestaje wykorzystywać zachowaną siłę i szybciej traci samodzielność. Zadaniem opiekuna jest zapewnienie bezpieczeństwa i uzupełnienie brakującej części ruchu, a nie automatyczne przejmowanie całego wysiłku. Wyjątek stanowią osoby całkowicie zależne, u których manualny transfer bez odpowiedniego urządzenia może być niebezpieczny dla obu stron.

Kiedy potrzebny jest podnośnik albo inny sprzęt transferowy?

Podnośnik należy rozważyć, gdy pacjent nie obciąża nóg, nie kontroluje tułowia, nie potrafi współpracować lub jego stan może nagle się zmieniać. Urządzenie bywa również konieczne przy znacznej masie ciała, po niektórych operacjach, przy zaawansowanych chorobach neurologicznych i wtedy, gdy w domu jest tylko jeden opiekun. Dobór podnośnika oraz rozmiaru i sposobu założenia nosidła powinien zostać przeprowadzony przez przeszkoloną osobę.

U części pacjentów pomocne są deski transferowe, obrotowe platformy, pasy, maty poślizgowe albo urządzenia wspomagające przejście z siadu do stania. Każdy z tych produktów ma inne zastosowanie. Deska nie zastąpi podnośnika u chorego bez stabilizacji tułowia, a platforma obrotowa nie pomoże osobie, która nie potrafi utrzymać pozycji stojącej. Sprzęt musi być dopasowany do konkretnego pacjenta, techniki transferu oraz warunków w mieszkaniu.

Jak przenosić osobę po udarze lub operacji?

Po udarze pacjent może mieć osłabienie jednej strony ciała, zaburzenia czucia, ograniczoną kontrolę tułowia albo nieuwagę stronną. Nie należy ciągnąć chorego za niedowładną rękę ani pozwalać, aby kończyna zwisała bez podparcia. Kierunek transferu, ustawienie wózka i sposób zabezpieczenia kolana powinien określić fizjoterapeuta. U niektórych osób łatwiejszy będzie ruch w stronę silniejszą, ale nie jest to zasada odpowiednia dla każdego chorego.

Po operacji trzeba przestrzegać zaleceń dotyczących obciążania kończyny, zakresu ruchu i dozwolonych pozycji. Dotyczy to szczególnie operacji biodra, kolana, kręgosłupa oraz zabiegów w obrębie klatki piersiowej i jamy brzusznej. Jeżeli w wypisie znajduje się zakaz obciążania albo ograniczenie zginania stawu, standardowy transfer obrotowy może być niewłaściwy. W takim przypadku instruktaż powinien zostać przeprowadzony jeszcze w szpitalu lub podczas pierwszej wizyty fizjoterapeuty w domu.

Co zrobić po posadzeniu chorego na wózku?

Po transferze trzeba sprawdzić, czy miednica znajduje się symetrycznie i dostatecznie głęboko na siedzisku, plecy mają podparcie, a pacjent nie przechyla się na bok. Stopy umieszcza się na podnóżkach dopiero po zakończeniu transferu i poprawieniu pozycji. Ubranie nie może być podwinięte pod pośladkami, a cewnik, dren czy przewód tlenowy nie powinny być napięte, zagięte ani przygniecione.

Należy również zapytać chorego o ból, zawroty głowy, drętwienie i uczucie ucisku. Długie siedzenie bez zmiany pozycji może przeciążać okolice kości krzyżowej, pośladków i pięt, dlatego czas przebywania na wózku powinien być dostosowany do stanu pacjenta. Sam transfer nie zastępuje regularnego pozycjonowania, rehabilitacji ani profilaktyki zmian skórnych.

Co zrobić, gdy pacjent zaczyna upadać?

Gdy nogi chorego nagle się uginają, nie należy próbować utrzymać całej jego masy wyłącznie rękami ani gwałtownie ciągnąć go do góry. Opiekun powinien chronić głowę pacjenta i – o ile potrafi – kontrolowanie sprowadzić go na najbliższą bezpieczną powierzchnię. Jeśli nie ma możliwości powrotu na łóżko lub wózek, bezpieczniejsze może być stopniowe opuszczenie chorego na podłogę niż desperacka próba zatrzymania upadku kosztem własnego kręgosłupa.

Po upadku nie należy od razu podnosić pacjenta. Najpierw trzeba ocenić kontakt, oddech, ból, widoczne urazy i możliwość poruszania kończynami. Po uderzeniu w głowę, utracie przytomności, nagłym silnym bólu, deformacji kończyny, duszności lub nowych objawach neurologicznych należy wezwać pomoc medyczną. Konsultacja jest szczególnie ważna u osób przyjmujących leki przeciwkrzepliwe, ponieważ poważny uraz nie zawsze od razu daje widoczne objawy.

Czy odpowiednie łóżko ułatwia transfer na wózek?

Elektryczne łóżko rehabilitacyjne pozwala ustawić wysokość i segmenty leża w sposób ułatwiający przejście z leżenia do siadu. Dzięki temu pacjent nie musi podnosić tułowia z całkowicie płaskiej powierzchni, a opiekun może pracować bliżej chorego bez wielokrotnego schylania się. Zablokowane kółka, opuszczane barierki i stabilne podparcie stóp pomagają uporządkować kolejne etapy transferu.

Znaczenie ma również materac. Zbyt miękka, zapadająca się powierzchnia utrudnia przesunięcie miednicy do brzegu i bezpieczne oparcie stóp na podłodze. Z kolei źle dobrana wysokość całego zestawu może uniemożliwić aktywne wstawanie. W warunkach opieki czasowej dobrym rozwiązaniem może być wynajem łóżka rehabilitacyjnego, a w przypadku ograniczonej mobilności również wynajem wózka inwalidzkiego.

Jak bezpiecznie przenosić osobę z łóżka na wózek?

Bezpieczeństwo zależy przede wszystkim od właściwego dopasowania sposobu transferu do aktualnej sprawności chorego. Pacjent powinien uczestniczyć w ruchu na miarę swoich możliwości, a opiekun musi kontrolować tułów, stabilność nóg i kierunek przemieszczania. Każdy transfer wymaga zablokowania łóżka oraz wózka, odsunięcia podnóżków, ustawienia właściwej wysokości i usunięcia przeszkód z podłogi.

eżeli chory nie potrafi utrzymać siadu, obciążyć nóg lub zastosować się do poleceń, ręczne przenoszenie przez jedną osobę jest zbyt ryzykowne. W takiej sytuacji należy skorzystać z pomocy drugiego opiekuna, fizjoterapeuty albo odpowiedniego urządzenia. Dobrze wykonany transfer nie kończy się bólem pleców, szarpaniem ani walką z ciężarem pacjenta. Ma być spokojny, przewidywalny i powtarzalny – wtedy realnie wspiera bezpieczeństwo oraz samodzielność chorego.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnego instruktażu przeprowadzonego przez fizjoterapeutę, pielęgniarkę lub lekarza. Technika transferu musi uwzględniać stan zdrowia pacjenta, przebyte operacje, ograniczenia obciążania kończyn oraz jego aktualną sprawność.

Bartłomiej Zejdel

Fizjoterapeuta, redaktor merytoryczny